روسیه، ایران و نظم نوظهور خاورمیانه؛ چشمانداز یک همکاری راهبردی
گفتوگو با خانم شیده شادلو پژوهشگر ارشد ایراسیه درباره جایگاه روسیه در معادلات جدید خاورمیانه و روابط با ایران
مقدمه
تحولات اخیر خاورمیانه، بهویژه افزایش تنش میان ایران و ایالات متحده، تغییر موازنههای منطقهای و گسترش نقشآفرینی قدرتهای فرامنطقهای، بار دیگر آینده نظم منطقهای را به یکی از مهمترین موضوعات روابط بینالملل تبدیل کرده است. همزمان، تلاش برخی کشورهای منطقه برای تنوعبخشی به شرکای راهبردی خود و گسترش همکاری با چین، پرسشهایی را درباره جایگاه روسیه در معادلات جدید خاورمیانه و آینده روابط این کشور با ایران مطرح کرده است. در همین راستا، با یکی از پژوهشگران ارشد ایراسیه خانم شیده شادلو درباره ابعاد مختلف این تحولات به گفتوگو نشستهایم.
سؤالات
سؤال اول:
تحولات اخیر خاورمیانه و افزایش تنش میان ایران و آمریکا چه تأثیری بر جایگاه روسیه در معادلات منطقهای داشته است؟
قدرت روسیه در دهه های متمادی بعنوان همسایه شمالی ایران آشکار و واضح است. در حال حاضر که رابطه آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی بیش از هر زمان دیگری دچار التهاب و بحران شده است، دیدگاه برخی تحلیلگران این است که تنش میان ایران و آمریکا میتواند زمینه “فرصت سازی” را برای روسیه فراهم آورد. ازینرو افزایش تنش در خاورمیانه، توجه آمریکا را از جبهههای دیگر (مانند اوکراین یا شرق آسیا) منحرف میسازد و باعث میشود که روسیه بتواند با ایران در یک جبهه مشترک علیه سیاستهای آمریکا قرار گیرد. در عین حال با بررسی دقیق تر قدرت کنونی روسیه به لحاظ نظامی، اقتصادی و نیز تمایل و باور کشورهای منطقه به برتری چین در حوزه های مختلف، باید در محاسبات و تحلیلها دقت و موشکافی بیشتری داشته باشیم.
سؤال دوم:
برخی تحلیلگران معتقدند ایران پس از تحولات اخیر، نقش پررنگتری در مدیریت و موازنهسازی امنیتی منطقه ایفا میکند. این ارزیابی را تا چه اندازه قابل دفاع میدانید و روسیه این تحول را چگونه ارزیابی میکند؟
نقش پررنگ ایران در مدیریت امنیتی منطقه، در آینده نزدیک بسیار قابل بحث است؛ لذا مسکو این تحولات را با دقت ارزیابی میکند. روسیه میتواند حضور قدرتمند ایران در منطقه را بعنوان یک فاکتور در برابر اسرائیل و آمریکا در نظر گیرد، در عین حال طبیعی بنظر میرسد که مراقب باشد این قدرتِ ایران، با منافع سیاسی و اقتصادی روسیه در تضاد قرارنگیرد.
سؤال سوم:
افزایش تمایل برخی کشورهای عربی به توسعه روابط با چین چه پیامدهایی برای نفوذ و جایگاه روسیه در خاورمیانه خواهد داشت؟ آیا مسکو این روند را فرصت میداند یا چالش؟
ورود چین به خاورمیانه از طریق قدرت نرم، سرمایهگذاریهای کلان و همچنین گسترش توانایی های تسلیحات مدرن، یک «چالش دوگانه» برای روسیه محسوب میشود: روسیه در مقایسه با چین، قدرت اقتصادی کمتری دارد و ممکن است در رقابت بر سر جذب سرمایه و پروژههای زیرساختی از کشورهای عربی عقب بماند. درعین حال مسکو این روند را به عنوان بخشی از تضعيف نظم تکقطبی تلقی خواهد کرد.
سؤال چهارم:
روسیه و چین تا چه اندازه در خاورمیانه مکمل یکدیگر هستند و تا چه اندازه میان آنها رقابت ژئوپلیتیکی وجود دارد؟
بطور بالقوه رابطه روسیه و چین در خاورمیانه ترکیبی از همافزایی و رقابت خواهدبود: هر دو کشور ، هدف مشترک کاهش هژمونی آمریکا را دارند ولی بطورکلی رقابت بر سر نفوذ بر کشورهای منطقه و دسترسی به منابع انرژی وجود دارد. شاید با ارتقا توان روسیه آنها بتوانند در مسیر یک رقابت کنترلشده قرار گیرند تا هر دو از نظم جدید بهرهمند شوند.
سؤال پنجم:
در شرایط جدید، روابط ایران و روسیه چه جایگاهی در راهبرد منطقهای مسکو دارد؟ آیا این همکاری در حال تبدیل شدن به یک مشارکت راهبردی پایدار است یا همچنان ماهیتی تاکتیکی دارد؟
در حال حاضر برخی تحولات جهانی (مانند جنگ اوکراین و تحریمهای گسترده) باعث شده که ایران و روسیه گرایشاتی به یکدیگر و تمایل به همکاری داشته باشند. در این خصوص حضور چین را نباید از نظر دور کنیم.
سؤال ششم:
اگر چین به بازیگر اقتصادی و روسیه به بازیگر امنیتی خاورمیانه تبدیل شود، این تقسیم نقش چه پیامدهایی برای نظم منطقهای خواهد داشت؟اگر قائل به این تقسیم نقش بین روسیه و چین باشید نظم منطقهای دیگر بر پایه امنیت در برابر اقتصاد (مدل آمریکایی) نخواهد بود، بلکه به میتواند به سمت مدلی رود که در آن توسعه اقتصادی چینی و مدیریت بحران روسی با هم ترکیب شوند. این امر میتواند منجر به کاهش تنشهای نظامی (به دلیل حضور چین که به دنبال ثبات برای تجارت است) اما افزایش پیچیدگیهای سیاسی (به دلیل بازیهای امنیتی روسیه) گردد. این مدل، قدرت را از دست دولتهای متکی به غرب خارج کرده و به بازیگران ائتلافآمیز میدهد.
سؤال هفتم:
با توجه به کاهش نسبی نفوذ آمریکا و ورود فعالتر چین، روسیه و دیگر قدرتها به منطقه، آینده موازنه قدرت در خاورمیانه را چگونه ارزیابی میکنید؟
آینده خاورمیانه به سمت یک نظم جدیدی پیش خواهد رفت. کشور ایران، در این نظم جدید، نقش فعالتری ایفا خواهد کرد و فرایند تصمیم سازی در سیاستهای امنیتی با تمرکز بر مصالح منطقه ای و بین المللی طی خواهد شد.
انتهای پیام
14/تیر/1405
